پوکی استخوان یعنی استخوانها دارای خلل و فرج بیش از حد شده‌اند. این بیماری نوعی بیماری پیشرونده استخوان است که در آن جرم و دانسیته استخوان کم شده منجر به سست و شکننده شدن استخوان می‌شود. این بیماری در تمامی گروههای سنی و در هر دو جنس مرد و زن مشاهده می‌شود. زنان نسبت به مردان بیشتر در خطر پوکی استخوان قرار دارند خصوصا بعد از رسیدن به یائسگی که سرعت پیشرفت پوکی استخوان بیشتر هم می‌شود.

استخوان بافت زنده‌ای است که بطور پیوسته در حال تخریب (تحلیل) و ساخت مجدد است. همچنان که سن ما بالا می‌رود استخوانهای بیشتری ازبین می‌روند و مجددا جایگزین می‌شوند.

گرچه بعد از سن بلوغ، استخوان ها دیگر رشد نمی کنند ولی در هر مقطع زمانی از زندگی، استخوان ها در حال بازسازی هستند و این موضوع برای سلامتی استخوان ها حیاتی می باشد. بازسازی استخوان ها یک عمل ترکیبی است که شروع آن با جذب استخوان های کهنه توسط سلول های استئوکلاست (استخوان خوار) می باشد و با ساخت استخوان جدید توسط سلول های استئوبلاست (استخوان ساز) ادامه پیدا می کند. بعد از میان سالی استخوان ها کم کم تحلیل می روند زیرا جذب استخوانی نسبت به ساخت آن فعال تر است. در بیماری پوکی استخوان دانسیته مواد معدنی استخوان بیشتر و بیشتر کاهش می‌یابد. ساختار استخوان شروع به فاسد شدن می‌کند و مقدار و تنوع پروتئینهای درون آن تغییر می‌کند. این امر سبب ضعیفتر شدن استخوان و افزایش خطر شکستگی در اثر افتادنها و ضربه‌های کوچک می‌شود. مهره‌های ستون فقرات، مفصل ران و مچ  دست بیشتر تحت تاثیر این بیماری‌اند. البته عوامل مختلفی از جمله نحوه تغذیه، فعالیتهای ورزشی، مصرف بعضی دارو ها و ژنتیک در کاهش یا افزایش روند آن موثر می باشند.

تغییرات هورمونی در سنین بعد از میانسالی خصوصا در ایام یائسگی در بانوان به طور مشخص سبب پوکی استخوان می گردد و نیاز به توجه ویژه در این دوره دارد. در زمان شیر دهی به علت نیاز بیشتر به املاحی مانند کلسیم و فسفر که جهت بازسازی استخوان ها مورد نیاز است، امکان ایجاد پوکی استخوان بیشتر می باشد.

نکات مهم در مورد پوکی استخوان:

از سن میانسالی به بعد میزان جذب از استخوان ها توسط سلول های استخوان خوار نسبت به ساخت استخوان ها توسط سلول های استخوان ساز بیشتر است لذا استخوان ها رو به تحلیل می روند.

تغییرات هورمونی در خانم ها در دوران یائسگی به طور مشخص سبب پوکی استخوان میشود.

در دوران شیر دهی به دلیل مصرف املاحی مثل کلسیم و فسفر برای ساخت شیر، مادران در معرض خطر پوکی استخوان قرار می گیرند.

آزمایش فاکتور خونی CTX در مقایسه با سایر روش های تشخیص پوکی استخوان به راحتی قابل انجام و ارزان قیمت می باشد.

آزمایش CTX تغییرات اولیه وضعیت تحلیل استخوانی را می تواند نشان دهد و همچنین فاکتور مناسبی برای پیگیری میزان تاثیرگذاری درمان پوکی استخوان است.

 آزمایشات تشخیصی پوکی استخوان:

در اثر فعالیت سلول های استئوکلاست با هیدرولیز کلاژن طی فرایند جذب استخوانی، اسید آمینه های انتهایی در قسمت C-Terminal جدا گشته و وارد جریان خون می شود که به آن CTX یا B-cross laps می گویند، لذا مقادیر بالای مارکر بیوشیمیایی CTX در خون نشانه افزایش جذب استخوانی (تحلیل استخوانی) است که می تواند بر اثر فعال شدن غده پاراتیروئید، مقادیر پایین هورمون استرادیول و با تاثیر کمتر، هورمون تستوسترون و همچنین هورمون SHBG به عنوان پروتئین ناقل این دو هورمون باشد.

اندازه گیری CTX به عنوان یک مارکر کاتابولیکی در تحلیل استخوان خصوصاً در ارزیابی نتیجه درمان نیز می تواند کمک کننده باشد ولی لازم است که سطح آن قبل از شروع درمان هم اندازه گیری شود. کاهش 30 تا 50 درصدی CTX پس از 3 ماه از شروع درمان های ضد تحلیل استخوان نشان دهنده موثر بودن درمان می باشد

همچنین در تشخیص اولیه استئوپورزیس (پوکی استخوان) افزایش CTX نسبت به مقادیر نرمال جامعه می تواند نشانه خطر پوکی استخوان در افراد باشد و توصیه می شود که افراد بالای 50 سال خصوصا در دوره یائسگی و همچنین مادران در دوران شیردهی به صورت سالیانه این آزمایش را انجام دهند.

استئوکلسین نیز پروتئین دیگری است که در ساختمان ماتریکس استخوانی وجود دارد و همانند CTX در فرآیند جذب استخوانی و بر اثر فعالیت استئوکلاست ها از استخوان ها وارد جریان خون می شود که این فاکتور خونی نیز در آزمایشگاه قابل اندازه گیری می باشد، آزمایشات دیگری مانند کلسیم و فسفر خون و ادرار هم به بررسی وضعیت استخوان سازی کمک می نمایند.

فهرست عوامل خطر پوکی استخوان بسیار زیاد است. در اینجا برخی از آنها را که بیشتر رواج دارند مشاهده می‌نمایید:

سابقه خانوادگی

مصرف داروهای کورتیک استروئید

آرتریت روماتوئید

پرکاری تیروئید و غدد پاراتیروئید

مبتلایان به بیماری سلیاک و دیگر بیماریهای معده

اختلالات تغذیه‌ای در گذشته و حال حاضر

کم تحرکی بدن

کمبود وزن

گیاهخواری

کمبود تستسترون در مردان

یائسگی زودرس در زنان